कविनंदन

कविजनसंस्तुत काव्यदेवते वंदन तव पायी

क्षराक्षराचे जननी, व्यक्त प्रणवाचे आई !

’बालकवीचा’ जीवननिर्झर जाता ओसरुनी

दूर्वांकुरपुष्पांची त्यावर चादर पसरूनी,

चंदेरी दरियाचे काठी प्रेमप्रळयात,

निजल्या ’रामा’ अक्षयतेच्या वेष्टुनि शेल्यात,

ह्या दोघा रस-रंगा घेउनि अंतर्हित होशी

कोठे ? मागे टाकुनि उघडा कविजन परदेशी.

जाशी का तू पडली पाहुनि तख्ते दोन रिती

चिरंतनाच्या निर्झरिणीवरि पैलाडापरती ?

शाश्वतेचे भरूनि पाणी आणावा कलश

कुणा भाग्यवंताचे तेणे न्हाणावे शीर्ष,

अम्लान प्रतिभेची अद्वय लेणी लेववुनी

स्वानंदाचे लगबग उतरुनि लिंबलोण वरुनी,

दोन्ही सिंहासनी तया एकाते बसवावे

प्रयाण करिती झालिस का तू देवी या भावे ?

कविजनसंस्तुत काव्यदेवि ये परतुनि लवलाही

मुग्धमधुर वसुधा ग ! सारखी वाट तुझी पाही !

आधुनिकांचे कविते बाई ! अझुनी तुजवरचा

रोष न सरता होई काही विद्वद्वर्यांचा.

नूतन चालीरीती नूतन भूषावेषांना

भावाविष्करणाच्या नूतन घेशी धाटींना.

बाळपणे तू उथळ जराशी, अल्लड वृत्तीची,

सौंदर्याची अस्फुट अंगे कोर्‍या रंगाची,

लाजेच्या सांजेचा नाही मुखमंडळि मेळ

अवगत नाही अझुनि चोरटा नेत्रांचा खेळ,

नटचंचल बावरा झडे फुलछडीचा न नाच

जाणपणाची अझुनि लागली नच मंदहि आच,

कोमल कलिकेमधली अस्फुट मधुसौरभसृष्टी

बादलछायेआडिल किंवा चंद्राची दृष्टी,

अथवा, दृष्टीपुढची अस्थिरसृष्टी बाळाची

लाट जणो तू स्वर्भूःसरितासंगमलीलेची.

प्रौढ कलाढ्यत्वाचे वारे अंगि न जरि वाजे

मुग्धदशेची चंचलता तुज कुलजेते साजे.

कारकसंधीरूपे व्याकरणातिल सूक्ष्मतर

रसरीत्यादिक साहित्यांतिल दगडांचा चूर,

बूझ कशी या नियमे व्हावी तव माधुर्याची,

अगाध लावण्याची, निस्तुळ रूपारीतीची ?

ह्रस्वदीर्घवेलांटीमात्राशास्त्री जी घेती

जुनी मापकोष्टके जराशी बाजुस सारा ती.

होता केव्हा, काही, किंचित्‌, संप्रदायभंग

रंगाचा बेरंग काय हा अथवा बेढंग ?

कवितेच्या साम्राज्यामधली ही का बंडाळी

तेणे होते काहो त्याची राखरांगोळी ?

शुद्ध मराठी धाटी साधो कोणा अथवा न

गीर्वाणप्रचुरा रचना ती केव्हाही हीन.

शब्दरूपसंपदा ’रांगडी’ वाळावी म्हणुनी,

’रांगड’ अथवा ’नागर’ हे तरि ठरवावे कोणी ?

संस्कृतभाषानियमांची का तुजवरि बळजोरी

स्वतंत्र अस्तित्व न तुजला की झाली वाढ पुरी ?

नागर कुल तव, नागर लोकी सारा व्यवहार,

नागर वाङ्मयदेशी सतत करिशी संचार.

इथुन आणखी तिथुनि आणिशी रत्‍नांचे हार

समृद्ध आम्हाकरिता करिशी भाषाभांडार

बिंदु बिंदु रक्ताचा, कण कण देहाचा, उमले,

विकास सौंदर्याचा र्‍हासानासाविण चाले !

अथांग अव्यक्तांतुनि होशी निजलीला व्यक्त

तुझे तूच निर्मिशी प्रसाधनशासन अभियुक्त.

मृगजळ पाणी भरुनि रांजणी पढिका फुंजू दे

सौंदर्याच्या कुंजी आम्हा रुंजी घालू दे.

कविजनसंस्तुत काव्यदेवि ये परतुनि लवलाही

मुग्धमधुर वसुधा ग ! सारखी वाट तुझी पाही

काव्य नव्हे शब्दांचा सुंदर नादमधुर मेळ

अर्थचमत्कृतिचाही नोहे डोंबारी खेळ.

निसर्गसृष्टीची सादृश्ये, नीतिपाठ भव्य,

थाटदार घाटाची रचना केवळ नच काव्य.

ऐश्वर्यात्मक सामर्थ्याची निर्माणक्षमता

अंतरंग ओथंबुन ओसंडे ती ’सुंदरता’

केवळ सौंदर्याची स्फुरणे प्रस्फुरणे दिव्य

जिव्हार हेच स्वानंदाचे. -’सौंदर्यचि’ काव्य.

या सौंदर्यस्फुरणा म्हणती ’चैतन्य-स्फूर्ती-

प्रसाद-भगवंताचे देणे-नैसर्गिक शक्ती’.

देवी शारदा हीच. न हे स्थल अभ्यासा साध्य

लोकोत्तर काव्याचे हेचि प्रसवस्थल आद्य.

यास्तव कविजन अहंभाव सोडोनी संपूर्ण

प्रसादसिद्धीसाठी पहिले करिती तुज नमन.

देवि ! जशी तू, तसे तुझे ते भक्तहि, मज पूज्य

वंदन माझे गतास, त्यासहि असती जे आज.


कवी - बी
कवितासंग्रह - फुलांची ओंजळ

प्रणयपत्रिका

प्रणति मम सख्याच्या पूज्य पादद्वयासी,

विजय सतत चिंती आपुली लीन दासी.

कितिक दिवस झाले ! आपले पत्र नाही

म्हणुनि बहुत चिंताग्रस्तचित्ता असे ही

सकल कुशल आहो श्रीहरीच्या दयेने,

किमपिहि न करावी काळजी मत्प्रयाने.

परि मम मन आहे खिन्न अत्यंत बाई !

कुशल कळविणारे पत्र ते कान येई?

किति तरि दिन झाले ! भेट नाही पदांची,

करमत मज नाही; वेळ वाटे युगाची.

सुखकर सखया ती आपली रम्य मूर्ती

निशिदिनि दिसताहे पूर्ण साठूनि चित्ती

क्षणभर अपुल्या मी दृष्टीच्या आड होता

करमत नव्हते ना आपल्या होर चित्ता ?

विविध मिष करावे काम काही करिता

मजविण मग कैसा कंठिता काळ आता ?

दिनभरि सरकारी काम सारूनि येता

लगबग गृहभागी भागले, सांज होता

कवण तरि प्रतीक्षा सेर्ष्य दारी करील

श्रम मधुर विनोदे कोण सारा हरील ?

मदितर असताना जेवता वाढण्याला

खचित, खचित गेला घास ना आपणाला ?

निरलस दिनरात्री आपणाला जपाया

नच जवळ कुणीही काळजी योग्य घ्याया.

रजनिसमय येता झोप घ्यावीत भारी

परि कर नसताना आपुल्या त्या शरीरी

दचकुनि किति वेळा नित्य तुम्ही उठावे

गति कशि अपुली हो संप्रती, हे न ठावे.

प्रकृति कितितरी ती सत्य नाजुक आहे

विरम मम तुम्हाला, जाणते मी, न साहे

सुतनु अमित बाई ! क्षीण झाली असेल

मजसम अपणाला ध्यास माझा असेल.

तरल मन नराचे राहते ऐकते मी

विसर बघुनि पावे अन्य पात्रास नामी.

कमलिनि भ्रमराला नित्य कोशात ठेवी

अविरत म्हणुनी तो पंकज प्रेम दावी.

विसर पडुनि गेला काय माझाही नाथा ?

म्हणुनिच धरिले हे वाटते मौन आता

सदय, पण, सख्याच्या मानसा पूर्ण जाणे

तिळभर असली ही कल्पना व्यर्थ घेणे !

मम विरह तुम्हाला जागवी शीण देई

स्थिति जरि असली का आपुली सत्य होई

तरि मग मज आहे इष्ट ही गोष्ट साच

सतत छळ सख्याचा हो मदर्थी असाच

जपुनि सतत वागा. काळ्जी सर्व सोडा.

प्रणय मजवरीच आपुला होन थोडा.

लिहुनि सकल धाडा वृत्त सोडूनि काम.

बहुत नच लिहिणे, हा मदीय प्रणाम.


कवी - बी
कवितासंग्रह - फुलांची ओंजळ

वेडगाणे

टला-ट रीला-ई

जण म्हणे काव्य करणारी.

आकाशाची घरे

त्याला प्रकाशाची दारे

ग्रहमाळांच्या वर अडसरी ग,

जन म्हणे काव्य करणारी.

पाचूंच्या वेली

न्हाल्या लावण्याच्या जली

दारी उभ्या स्वर्गीय नरनारी-ग,

जन म्हणे काय करणारि.

उडुगणांच्या यानी

बसुन विश्वाची राणी

अनंताची प्रदक्षणा करी-ग,

जन म्हणे काव्य करणारी.

चंद्राचे हसणे

वायूचे बरळणे

सृष्टिसुरात सुर मी भरी-ग,

जन म्हणे काव्य करणारी.

मी न तुझी-त्याची

मी न माझी-कुणाची !

ब्रह्मांडाच्या घडामोडी करी-ग,

जन म्हणे काय करणारी.

दिव्य भोगांच्या खाणी

गाय मनोमय वाणि

कशी वदेल राठ वैखरी-ग,

जन म्हणे काव्य करणारी.

टला-ट-रीला-री

जन म्हणे काव्य करणारी


कवी - बी
कवितासंग्रह - फुलांची ओंजळ

प्रमिला

राहे सत्कविकल्पनेत, सवितातेजात, जी दिव्यता

जीच्या ती नयनी वसूनि वितरी मांगल्यसंपन्नता

ती निद्रावश होय आज रमणी एकान्त शय्येवर.

वाटे की निजले निरभ्र गगनीनक्षर हे सुंदर !

येता दृष्टिपथात मी, मिटुनि जे संकोच पावे अती,

ते निद्रेत मुखारविंद फुलले मंदस्मिताने किती !

स्वच्छंदे प्रतिकरिता मजप्रति, प्रोत्साह ये ज्या नव,

हाले हात मृणालनालसम, तो माझा करी गौरव !

त्वा कैलास विरोध आजवर जो माझा सखे-साजणी !


कवी - बी
कवितासंग्रह - फुलांची ओंजळ

त्याचा हा अनुताप काय दिसतो झाला असे त्वन्मनी ?

हे ओष्ठ स्फुरतात, आतुर जणो माझ्यासवे भाषणी,

निद्रा ही उपकारिणी प्रगतली, घाली हिला मोहनी !

माझी मूर्ति असेल सांप्रत हिच्या ह्रन्मंदिरी स्थापिली,

न्हाणोनि प्रणये, सुनर्म सुमने अर्पून आराधिली,;

झाले सस्मित आस्य, नेत्र उघडे ईषत्‌, कपोली कर,

रामा मंगलदेवता रमतसे निर्वैर शय्येवर

वाहे तो सरिदोघ, जोवै असे त भूवरि भूधर,

नक्षत्रांसह चंद्रसूर्य असती व्योमात की जोवरः

राहो तोवर ही अशीम विषमा निद्रिस्त रामा स्थिर,

मी राहीन असाच पाहत उभा हे चित्र लोकोत्तर !

पिंगा

माझा पिंगा गोड गडे

अद्वयरंगी रंग चढे.

नाचण मी मुळची मोठी,

उद्भवल्या माझ्या पोटी

कोमल नवनीतापरिस,

ज्योत्स्नेहुनि कान्ती सरस

दिक्‌रागाहुनि दिव्यतर,

चंचल चपलेच्याहि पर

वृत्ति गोरट्या अकलंकी-

माय तशा झाल्या लेकी !

प्रसन्न ह्रदयाच्या कोशी

असती सौरभसराशी

त्यास लुटाया पोटभरी

वृत्ती झाल्या हो भ्रमरी !

गोंगाटाला थांबविले,

श्रवणमनाला कळु न दिले

कौशल्याची नवलाई

रस चोरुनि प्याल्या बाई !

तो प्रमदांचा संभार

लोटुनि आला अनिवार,

बळेचि माझा धरुनि कर

मज केले वृत्याकार

धुंद नशा भरली नेत्री,

जीवन मुसमुसले गात्री.

गुरुलघुतेची कृत्रिम ती

पार उडाली मम भ्रांती.

मिळून आम्ही सर्वजणी

नाच मांडिला एकपणी.

अनेक नेत्रांचे बघणे,

अनेक कंठांचे गाणे

अनेक चरणांचे जाणे,

अनेक चित्ताचे स्फुरणे,

दृष्टी, वाणी गती, मती

एकच येथुन तेथुन ती.

प्रवाह बहुमुख जो होता

वाहे एकमुखे आता,

वृत्तीचे बळ मज मिळता

विश्व सहज आले गिळता.

पिंगा माझा सोन्याचा,

पंजर रत्‍नाचा त्याचा,

पहा ! उघडिले दाराला,

पिंगा आकाशी गेला !

पिंगा माझा अलौकिक

शोधुन आला भूलोक.

चारी खाणी मी वाणी

सांगितले त्याने कानी !

पिंगा गेला स्वर्गाला.

भूवरि घेउनि त्या आला.

अंघ्‍रितली दडपुनि त्याला

नाच वरी म्या मांडियला !

दानव मानव सुरासुर

मी, मजविण ते निःसार !

मी येता उदयोन्मुख ते

जग तेव्हाची संभवते !

दुर्बलपण पहिले गेले,

क्षुद्रपणातुन मी सुटले,

जीर्णबंध सारे तुटले,

मी माझी मज सापडले !

स्वार्थजनित सद्‌गुणभास

जडले होत अंगास

ते गुण झाले मम धर्म

प्रेमास्तव आता प्रेम !

तारा सारंगीवरल्या

सम सुरी लागुन गेल्या;

भूते आली साम्याला

मोहर आनंदा आला !

विश्वबंधुता एकांगी

न पुरे माझ्या पासंगी,

भूते मी मजला नाते-

द्वैत कसे हे संभवते ?

मज कसले जाणे येणे !

भाव-अभावाविण असणे.

बुदबुद हो की कल्लोळ

अर्णवपद माझे अढळ !

काय करू पण कसे करू !

मीपण माझे का विसरू ?

’दीपकळीगे ! दीप्तीला

सोड-’ म्हणे का बुध तिजला ?

म्लानपणाविण लावण्य,

क्षीणपणाविण तारुण्य,

मंगलमांगल्यायतन,

नित्यानंद निरावरण,

विश्ववैभवालंकरण,

ते माझे ते-स्वयंपण !

पिंगा आला भर रंआ,

आत्मभाव भिडला अंगा.

नाच परी मम राहीना,

स्वभाव मुळचा जाईना !

नाचा माझ्या वृत्तींनो !

नाचा भुवनसमूहांनो !

नाच आपला भूताला

होवो शान्तिप्रद सकला !


कवी - बी
कवितासंग्रह - फुलांची ओंजळ

प्रणयप्रयाण

भंगता दीप तेजाची मृत्तिकेत कलिका नमते.

देवेंद्रचापचारुश्री, विखरता मेघ, ओसरते.

विच्छिन्नतंतुवीणेची श्रुतिरम्यरवस्मृति नुरते.

प्रस्फुट प्रीति नंतर ती, उद्गारमाधुरी सरते.

नष्टता दीप वीणा ती

सुप्रभा न सुस्वर उरती,

निर्मिती न अंतःस्फुरणे, संपता प्रणय, गीताते !

रागोर्मिरक्तचित्ताचे मग मधुर काव्य ते कुठले ?

नैराश्यजन्य नादांचे चिर निलय ह्रदय ते बनले.


कवी - बी
कवितासंग्रह - फुलांची ओंजळ

उध्वस्तसदनशालेच्या रंध्रांत वायु जणु बोले !

सागरी निमाले कोणी,

त्यावरी घोर घोषांनी

जणु आक्रंदन वीचींनी मांडिले विकलचित्ते ते

ह्रदयांचे मेलन होता पाखरू नव-प्रीतीचे

त्यागिते प्रथम त्यामधले कोटर प्रबलबंधांचे;

अबलांतरि वसते घाले सोसाया पूर्वस्मृतिचे.

बा प्रणया ! भंगुर सगळे

वस्तुजात म्हणसी इथले,

का क्षीण सदन मग रुचले स्वोद्भवस्थितिप्रलयाते ?

तुज विकार आता ह्रदया ! आंदोलन देतिल खासे,

शैलाग्रकोटरी गृध्रा हालवी प्रभंजन जैसे.

तुज हसेल तीव्र प्रज्ञा अभ्रांत जसा रवि हासे

तव तुंग नीड ते कुजता,

कोसळूनि आश्रय नुरता,

हिम पडता, पल्लव झडता, उपहासित होशिल पुरते !

दीपज्योतीस

सोन्याची तनु जाळितेस अपुली पाषाणमूर्तीपुढे,

मुग्धे ! ते वद कोण पुण्य तुझिया हातास तेणे चढे ?

सारे विश्व बुडे तमात तिकडे भांबावुनी बापुडे,

गे ! निष्कंप, तुला परंतु इकडे, ही ध्यानमुद्रा जडे.

घ्याया कोंडुनि मंदिरात जगदुद्यानी न तू जन्मली,

वाया नासुनि जावया नुगवली बागेत चाफेकळी !

व्हाव्या वर्धित वस्तु ज्यात वसते सौंदर्य अत्युत्कट,

इच्छा केवळ की ! न वस्तुसह ते पावो जगी शेवट.

प्रत्यंगी अवघ्या प्रकर्षभर ये ज्यांच्या पुरा मोडुन

त्यांच्या पूर्णपणास सुस्थिरपणा येथे न अर्धक्षण,

पूर्णोत्थानपनकाल तोच पतनप्रारंभही होतसे,

ऐसा निष्ठुर कायदा सकल या सृष्टीत शासीतसे !

येथे नूतनजीर्ण, रूप अथवा विद्रूप, नीचोत्तम;

न्यायान्याय, अनीतिनीति, विषयी संभोग का संयम;

जाती ही भरडोनि एक घरटी, एकत्र आक्रंदत,

आशा भीतिवशा म्हणूनिच मृषा स्वर्ग स्रुजी शाश्वत.

हे विषम्य असह्य ’होतसमयी’ स्थापावया साम्यता,

तेजोवंत यदा यदा त्यजुनी ती प्रेतोपमा स्तब्धता;

अन्यायप्रतिकारकार्य करिती नाना प्रकारान्तरे,

दारी बंड ! घरात बंड ! अवघे ब्रह्मांड बंडे भरे !

हे लोकोत्तर रूप तेज तुजला आहे निसर्गे दिले,

की तू अन्य तशीच निर्मुनि जगा द्यावीस काही फले;

दाने दे न कुणा निसर्ग ! धन तो व्याजे तुम्हा देतसे,

ते त्याचे ऋण टाक फेडुनि गडे ! राजीखुशीने कसे !

होता वेल रसप्रसन्न फुटुनी येतो फुलोरा तिला,

ती आत्मप्रतिमास निर्मुनि हसे संहारकालानला;

’वाडा आणि जगा’ निसर्ग म्हणतो सृष्टीस भूतात्मिका,

डोळ्यांनी उघड्या पहात असता होशी गुन्हेगार का ?


कवी - बी
कवितासंग्रह - फुलांची ओंजळ